In een snel veranderende samenleving zien welzijnsvoorzieningen zich voortdurend voor nieuwe uitdagingen, nieuwe zorgbehoeften en nieuwe doelgroepen geplaatst. Welzijnsvoorzieningen zien zich gedwongen om hierop in te spelen en te innoveren. Jammer genoeg worden op dit moment de mogelijkheden van innovatie in de non-profit slechts beperkt erkend in het Vlaams innovatiebeleid.
Om de voorzieningen hierbij te stimuleren en te ondersteunen zette het Vlaams Welzijnsverbond een project ‘Zorginnovatie in welzijn’ op, in samenwerking met Zorgnet Vlaanderen, LUCAS en met de steun van Cera. LUCAS staat in voor de wetenschappelijke onderbouw van dit project. Het project richt zich tot de sectoren gehandicaptenzorg, bijzondere jeugdbijstand, de gezinsondersteuning, de kinderdagopvang, het vrijwilligerswerk en de ouderenzorg. Voor de sector ouderenzorg wordt samengewerkt met Zorgnet Vlaanderen.

Het project ‘Zorginnovatie in welzijn’ wil het potentieel van innovatie voor de organisaties van de verschillende zorgsectoren verkennen en in een volgende fase ook aanspreken. Dit vertaalt zich in een drieledige finaliteit. In de eerste plaats wil het project zorginnovatie definiëren. In tweede instantie wordt op zoek gegaan naar knelpunten en hefbomen om innovaties te doen slagen. Dit zal uitmonden in een innovatie-methodiek, die in de derde fase van het project wordt uitgetest, geëvalueerd en bijgestuurd.

Zo werden een twaalftal diepte-interviews met sleutelfiguren van voorzieningen uit de ouderenzorg, de kinderdagopvang, de gehandicaptenzorg, het vrijwilligerswerk, de integrale gezinsondersteuning en de bijzondere jeugdbijstand afgenomen. Het waren boeiende gesprekken met geëngageerde leidinggevenden die op een procesmatige wijze innovaties op gang brengen en implementeren.
De resultaten van de analyse van interviews maken duidelijk dat het niet eenvoudig is om een blauwdruk voor zorginnovatie te ontwikkelen die voor elke welzijnsvoorziening bruikbaar of toepasselijk zou zijn.
Zorginnovaties vereisen in ieder geval een benadering op meerdere niveaus. Op organisatieniveau heeft de organisatiecultuur van elk team een belangrijke impact. Daarnaast zijn de competenties en de stijl van de manager cruciaal voor de innovatiekracht van de verschillende teams.

Cruciaal voor het vertrouwen van de voorzieningen is het samenwerken met de overheid en in netwerken.

In de interne organisatie valt op dat innovatieve teams over een positieve, geëngageerde basishouding beschikken. Deze basishouding gaat samen met een sterk gebruikersgerichte zorghouding en een flexibele en reflectieve werk- en leerhouding. Innovatieve teams werken vlot samen, staan stil en evalueren kritisch het eigen functioneren en de behaalde resultaten. Ze leren en laten zich graag uitdagen waardoor ze vlot inspelen op de noden van de gebruikers en op onvoorziene omstandigheden.
Het belang van een innovatieve organisatiecultuur verwijst ook naar de rol van innovatieve managers. De onderzoekers van Lucas stellen vast dat innovatieve leidinggevenden steeds over drie kerncompetenties beschikken. Ze zijn visionair, ondernemer en leider. Even opvallend is dat deze kerncompetenties op diverse manieren gecombineerd en aangewend worden.

Met betrekking tot de externe context bekeken de onderzoekers de groei van innovatieve netwerken en de verwachtingen van Vlaamse zorginnovatoren. Zo ontdekten ze een grote diversiteit aan netwerken. In deze netwerken werken meerdere partners samen rond een gemeenschappelijke doelstelling. Grofweg kunnen twee doelen onderscheiden worden: enerzijds beter en efficiënter inspelen op de noden van de gebruiker, anderzijds leren en kennis delen om nieuwe en creatieve antwoorden te ontwikkelen. Deze netwerken kenmerken zich door een actiebereidheid en openheid van alle partners. 

De geïnterviewde Vlaamse zorginnovatoren verwachten voorts van een innovatieve overheid dat ze een beleid opzet met een langetermijnvisie op zorg. Net in dit langetermijnperspectief komt de toekomst en de daaraan verbonden noodzakelijke en wenselijke veranderingsprocessen in beeld en kan men het verschil zien tussen korte- en langetermijnresultaten. Een innovatieve overheid treedt bovendien eerder faciliterend dan regulerend op. 

Zorginnovatoren zijn dus aangewezen op de samenwerking, de dynamiek en de flexibiliteit van mensen en processen op andere niveaus. We zien dat innovatieve teams, vanuit hun competenties en rechtstreeks en veelvuldig contact met gebruikers heel wat initiatieven kunnen ontwikkelen. De voorwaarden om hun innovatieprocessen te kunnen laten slagen, hebben ze echter niet zelf in handen. Op dit vlak hebben zowel het management op organisatieniveau, ander welzijnsvoorzieningen als de overheid een cruciale rol te spelen. Op hun beurt kunnen leidinggevenden en de overheid geen resultaat garanderen en zijn ze aangewezen op de kennis en kunde van innovatieve teams. Samenwerken is dus de boodschap.

Het volledige rapport kan u hier nalezen.